مُرَصَع خوانی

مرصع خوانی چیست؟
مرصع خوانی

توضیحی بر مرصع خوانی در آواز

مرصع در لغت یعنی جواهر، وبه کسی که تعداد زیادی ازجواهر را با شیوه ومهارت خاصی برای تشکیل یک اثر زیبا، طراحی و خلق میکند را مرصع کار می گویند.
شاید تا حدودی مفهوم روشن باشد که مرصع خوان به چه خواننده ای گفته می شود.

در کتب قدیم وهمچنین اشعار قدما،قول مرصع نیز دیده می شود که همان مرصع خوانی است؛ زیرا قول به معنای آواز وقوال به معنی آواز خوان است ودر واقع یعنی آوازی که خاص ومرصع است وباجواهرات باطنی وظاهری در هنرِ آواز وخواننده، تزئین یافته است .
استفاده این واژه که بیشتر در بین خوانندگان اصفهان کاربرد دارد، وبعضا نیز بعضی از خوانندگان در دیگر نقاط ایران از آن استفاده می کنند ،تا کنون روش معین واستانداردی را از چگونگی مرصع خوانی بیان نداشته اند وهریک از خوانندگان برداشتی از این کلمه دارند .
اما آنچه مسلم است چنانچه اگرتکنیکی به نام مرصع خوانی در موسیقی آوازی ما باشد مطمئنا دلالت بر مهارت (از هر حیث) ،پختگی،ذوق،سلیقه و دانش موسیقایی خوانده دارد که این کار شاید از عهده هر خواننده ای بر نیاید.

@Arefahsan

مرصع خوانی مرحله ای متعالی از موسیقی جدی ایرانی است که در اوج پختگیِ یک خواننده وبعد از سالها کوشش وتجربه وهمراه با خلاقیت وذوق هنری نمایان می شود که تمام ضرافتها وظرفیت های نهفته موسیقی را به گوش می رساند.
هر چند که باید متذکر شد، دو متد مرصع خوانی وراه گردانی، اگر چه از نظر هنری در جایگاه بالایی قرار می گیرد اما درک این اجرا و هنرنمایی برای هر شنونده ای قابل تفهیم نیست میتوان گفت برای شنونده عام، مناسب خوانی با توجه به شعر وجو حاکم بر مجلس قابل فهم و قبول تر است .
مرصع خوانی یا قول مرصع را با تعابیر مختلفی بیان نموده اندکه هر تعبیر دارای نوعی از تکنیکهای موجود ومهارتهای اکتسابی است و همگی دلالت بر پختگی ،مهارت وعمق دانش موسیقایی خواننده دارد.

@Arefahsan

۱- در اصفهان وخوانندگان این شیوه، به هماهنگی عروضی میان شعر،آهنگ وملودی اصلی (ملودی مدل یا گوشه ) مرصع خوانی می گویند.وخواننده در این شیوه باید آگاه باشد تا شعر و ملودی، چیدمان تحریرها ،وانتخاب مایه، با اگاهی وتفکری خلاقانه انتخاب شود.
۲- بعضی از اساتید وخوانندگان قدیم براین باور بودند که چنانچه یک خواننده بتواند تمام ریزه کاری ها وشگرد های، جذب مخاطب را همراه با راه گردانی اجرا نماید به مرصع خوانی دست یافته است.
۳-در روایتی دیگر میگویند اگر خواننده ای ،راه گردانی را همراه با بداهه خوانی بدون هیچ طرح وآمادگی قبلی وعدم تمرین با نوازنده اجرا کنند مرصع خوان گویند .(در این نوع اجرا تمام حالت ها وتکنیکها زاییده صحنه وحالِ به وجود آمده ومختص آن اجرا می باشد که حضور شنوده نیز در ایجاد این فضا بی تاثیر نیست)
۴- منوچهر همایون پور خواننده فقید و قدیمی رادیو دراین مورد چنین می گوید :مرصع خوانی آوازیست که در آن خواننده دستگاهی را انتخاب می کند ودر شعرِ آواز ،چند مرتبه اسم آن دستگاه یا [مایه] قید شده باشد و واژه ی مورد نظر، ایهام به شخص مورد خطاب داشته باشد(به نظر نگارنده این اظهار نظرچندان نمی تواند موضوع قابل قبولی باشد ولی می تواند برای شنونده کمی جذابیت ایجاد کند آن هم به شرطی که شنونده ردیف وموسیقی را تا حدودی بشناسد)
۵- نظریه مهم دیگری نیز برای این تکنیک و روش استوار است که چنین میگوید : یکی از راههای غیر معمول مرکب خوانی یا راه گردانی ، مرصع خوانی است .برخلاف مرکب خوانی ،در این روش به مختصات مشترک دانگ های دستگاه ویا گوشه توجه نمیشود ، بلکه در همان دانگ مورد نظر ؛ مختصات فواصل تغیر میکند .
مثلا در دستگاه “نوا”، گوشه گَوِشت و عشیران که دانگ “شور” را دارا است به “نوا”تبدیل میشود.

@Arefahsan

اکنون میتوان با وجود این تئوری و خصیصه مهم دستگاه راست پنجگاه را نمونه بارز و کاملی از مرصعات دانست .
مثلا: خواندن گوشه پنجگاه و ورود به گوشه سپهر؛ خواندن گوشه بیات عجم و ورود به گوشه قرچه؛ اتخاذ گوشه مُبرقَع و بازگشت به راست؛ و همینطور گوشهای طَرز و نوروزها و همچنین ماورالنهر نمونه کاملی از مرصعات در راست پنجگاه است.

@Arefahsan

به نظر نگارنده با توجه به نظریات مختلف نمیتوان برای مرصع خوانی یک روش و رفتار مشخصی را برگزید ولی آنچه مسلم است، این تکنیک کاملا اکتسابی و تجربی بوده و یادگیری آن تلاش و کوشش زائدالوصفی را میطلبد، ولی آنچکه می توان نتیجه گیری نمود چنین‌است‌ و خواننده ای که به عوامل زیر آگاهی داشته باشد را میتوان گفت از عهده مرصع خوانی بر می آید:

@Arefahsan

آگاهی از تمام رمزو رازهای آواز از جمله دانش موسیقی از هر حیث ، شعر شناسی ، شخصیت شناسیِ مجلس و زمان( مناسب خوانی) ، فهم شنوندگان، مردم شناسی، شناخت اجتماعی از افکار و رفتارِ زمانِ زیست، و از همه مهم تر دارا بودن از روح بزرگ و کمالات انسانی و مسئولیت هنری ،که در این شرایط میتواند به راحتی از عهده این کار براید و بر این مهم دست یابد؛

اکنون میتوان گفت مرصع خوانی کاریست سهل و ممتنع .

انتشار مطلب با ذکر ماخذ بلامانع است.

برای آگاهی بیشتر درکنار شما هستیم😊
@Arefahsan

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *